MET VALLEN EN OPSTAAN.

De schaatssport wordt in Nederland eigenlijk al beoefend zolang men zich kan herinneren. Men heeft hier, en dan met name in het noorden, altijd de beschikking gehad over uitgestrekte watervlaktes en aangelegde kanaalsystemen. In geen enkel ander Europees land is de verbondenheid met het water dan ook zo sterk geweest. De houten schaats met metalen glij-ijzer is natuurlijk niet meteen uitgevonden. Voor die tijd behielp men zich met beenderen van dieren of houten latten. Runderbotten werden aan beide kanten bewerkt waarna er een paar gaten in werden geboord voor de bevestigingsriemen. Tot in de 18e eeuw zijn deze botschaatsen, ook wel glissen genoemd, in ons land in gebruik geweest. In andere Europese landen zelfs tot ver in de 19e eeuw, maar dan vooral door kinderen en mensen die zich een paar "echte" schaatsen niet konden veroorloven. Vooral bij het afgraven van terpen zijn deze glissen tevoorschijn gekomen, daterend van 400 voor Chr. tot 1200 na Chr.

Bij tegenwind waren de glissen niet bepaald praktisch doordat men zich niet af kon zetten op het ijs. Meestal werden daarom prikstokken gebruikt om toch enige vooruitgang te maken. Vanwege de nadelen van deze eerste primitieve schaatsen is men ten tijde van de middeleeuwen op zoek gegaan naar andere materialen. Een metalen glij-ijzer werd aan een houten voetsteun bevestigd en het prototype van de houten schaats aanschouwde het levenslicht. Rond de 15e eeuw was deze houten schaats algemeen in gebruik.

Het maken van houten schaatsen wordt in Nederland vaak in verband gebracht met de provincie Friesland, alsof het maken van schaatsen een exclusief ambacht van de Friezen was. Dit ten onrechte. Ook in andere waterrijke provincies werden volop houten schaatsen gemaakt, zoals in Utrecht en Holland. Rond 1875 echter werd door twee samenwerkende Friese schaatsfabrikanten de zogenaamde Friese doorloper ontwikkeld. Het ijzer van deze schaats was verlengd tot aan het einde van het hout. Het glij- en afzetvlak werden hierdoor groter waardoor met doorlopers met een langere slag kon worden geschaatst. Het hardrijden nu won ook in de rest van Nederland steeds meer aan populariteit, waarbij mensen kozen voor de Friese doorlopers. Vandaar waarschijnlijk de mythe dat het schaatsenmaken een voornamelijk Friese bezigheid was. Wel hebben de Friezen een geheel eigen traditie op dit gebied die vanaf 1850 een gestage bloei doormaakte, tot ongeveer 1940. Meer en meer schakelde men in die periode over op het fabrieksmatig produceren van schaatsen. Na de Tweede Wereldoorlog was het helemaal gedaan met de aloude traditie omdat de markt werd overspoeld met noren en kunstschaatsen, vaak van buitenlandse makelij. Al vanaf 1890 trouwens waren er langebaanrijders die op hoge noren schaatsten. Deze schaatsen werden echter uit Noorwegen geïmporteerd. In Friesland werd pas rond 1950 begonnen met het maken van deze hoge noren.

In Hindeloopen bevindt zich sinds 1983 een schaatsmuseum. Klein begonnen maar snel gegroeid onder bezielende leiding van Gauke Bootsma en zijn echtgenote Gretha kan dit Eerste Friese Schaatsmuseum inmiddels bogen op de grootste schaatscollectie ter wereld. De eeuwenoude historie van de schaatssport wordt hier treffend in beeld gebracht middels een zeer gevarieerde collectie. Vanaf de allereerste primitieve constructies die de naam schaats nauwelijks waard zijn, totaan de moderne schaats en alle mogelijke en onmogelijke ontwerpen daar tussen in. Niet alleen de historie komt aan de orde, ook aan de economische en culturele aspecten wordt aandacht besteedt. Men vindt hier bijvoorbeeld de complete Elfstedentochtgeschiedenis, evenals een originele smederij en een houtbewerkingsplaats. De levensechte koek en zopie heeft een plaats gekregen naast de gezellig ingerichte koffiekamer met terras aan het water.

De slee werd vroeger natuurlijk ook al gebruikt als vorm van vermaak in de winter. Het Schaatsmuseum heeft dan ook een indrukwekkende verzameling sleden in huis, van eenpersoons kindersleden tot prachtig bewerkte arresleeën die de sfeer van de oude dagen doen herleven. Een van de belangrijkste doelstellingen van het museum is dan ook - zoals men het zelf verwoord - het bewaren en bewaken van wat goed was in het verleden.

Wie geïnteresseerd is geraakt in de historie van het schaatsen en van alles daar om heen, moet zeker eens gaan kijken in dit unieke museum.