BALK, DE ONSTAANSGESCHIEDENIS VAN EEN DORP IN GAASTERLAND. 

Hoewel de friese geschiedschrijving in zijn algemeenheid nog wel eens tekort schiet, is er toch nog heel wat bekend over het vroege Gaasterland en de afzonderlijke dorpjes. Van Balk, de hoofdplaats van Gaasterland, weten we in ieder geval dat het al meer dan 500 jaar bekend is en dat het stroompje de Luts, tussen het Slotermeer en de bossen van Kippenburg, een cruciale rol heeft gespeeld bij het ontstaan ervan.

Het is echter onduidelijk wanneer het dorp als nederzetting precies vorm heeft gekregen. Uit overleveringen wordt wél duidelijk dat Balk reeds in de 15de eeuw een belangrijke nederzetting is geweest voor allerlei handeldrijvend volk. In de volksmond heet het dat Balk zijn ontstaan heeft te danken aan het verkeer dat zich in duistere tijden ontwikkelde tussen de dorpen Wijckel en Harich, waarvan het bestaan overigens al rond het jaar 1200 bekend was. De Luts vormde een natuurlijke afscheiding tussen deze dorpen. Op de plaats waar men het water via een balk moest oversteken, ontstond in feite de "vlecke" Balk. Een paar honderd jaar later wist de bekende Friese geschiedschrijver Schotanus reeds te vertellen over een "cierlijke ende neeringhe plaetse". Hoewel Balk rond 1780 nog als onderdeel van Harich en Wijckel wordt genoemd, komen we het in de 19de eeuw tegen als zelfstandig dorp.

De rust en de ongereptheid van het afwisselende Gaasterlandse landschap worden alom gewaardeerd. In fel contrast hiermee staat het feit dat de omgeving van Balk, door de eeuwen heen het toneel is geweest van één grote sociale klassenstrijd. In zijn ontwikkeling is het meerdere malen bedreigd door bloedige twisten tussen Schieringers en Vetkopers. Dezen waren verbonden aan twee verschillende kloosterordes, die elkaar te vuur en te zwaard bestreden. Het was een strijd die vele slachtoffers en enorme vernielingen van goederen en gebouwen tot gevolg had. Een triest hoogtepunt in deze strijd was het plunderen en platbranden van Balk in het jaar 1486, door een beruchte voorman van de vetkopers, Ygo Galama en zijn handlangers. Deze Ygo Galama, ook wel de Friese viking of het woudzwijn genoemd, hield bovendien grondig huis in de dorpen Sondel, Sloten, Harich en Hemelum. In de tweede helft van de 15de eeuw werd de omgeving ook nog eens opgeschrikt door bloedige familietwisten. Inderdaad, het Zuid-west Friesland in die dagen kenmerkte zich door chaos en rechteloosheid.

Ondanks alle twisten, met hun vaak rampzalige gevolgen, groeide Balk tenslotte toch uit tot een centrum van bedrijvigheid, een middelpunt van handel en uitbreiding van sociale contacten. Met name in de 18de eeuw werd het dorp welvarend middels de boterhandel. Vandaag de dag is Balk het winkel en bedrijvencentrum in de regio, met bovendien een sfeervolle historisch dorpskern die vele monumentale gevels telt.

Kortom, wie in de regio Gaasterland op ontdekkingstocht gaat, mag Balk met zijn rijke historie zeker niet overslaan.